Van Ötzi tot vandaag: de geschiedenis van schoenveters

Ötzi's schoenen en veters

Ötzi droeg stevig, meerlaags schoeisel: de zool bestond uit berenvel (met de haren naar binnen gedragen), het bovenwerk uit hertenleer. Binnenin hield een net van lindenbast-snoeren droog gras vast, dat als warmte-isolatie diende. De schoenen werden gesloten en aan de voet vastgezet met bastsnoeren – zij vervulden de rol van de veters. Experimenten met reconstructies laten zien: de schoenen houden zeer warm en zijn ook geschikt voor langere afstanden, maar bieden weinig bescherming tegen vocht.

De oudste veterschoen ter wereld: de vondst van Areni-1

De oudste bekende, volledig bewaard gebleven leren veterschoen is de schoen van Areni-1: hij werd in 2008 ontdekt in een grot in Armenië en met de radiokoolstofmethode gedateerd op 3627 tot 3377 v.Chr. – dus ongeveer 3500 v.Chr. De uit één stuk leer gemaakte schoen heeft vetergaatjes waar een leren band doorheen werd getrokken om hem aan de voet vast te zetten. Op Wikimedia Commons vind je een foto van de Areni-1-schoen.

Hoe de oude Grieken en Romeinen veters droegen

De oude Grieken gaven de voorkeur aan sandalen met «rawhide»-veters: veters van gelooid leer die door gaatjes in de sandalen werden geregen. Anders dan de naam «rawhide» (rauwe huid) doet vermoeden, bestonden deze veters niet uit echte ongelooide huid – die is in droge toestand niet buigzaam genoeg om als veter te dienen.

Ook Romeinse soldaten regen hun schoeisel met veters: de beroemde militaire sandalen (caligae) werden met leren riemen over de wreef en bij de enkel vastgesnoerd, en ook de later gangbare gesloten laarzen (calcei) bestonden in geregen varianten. Vondsten zoals de ruim 7000 leren schoenen uit het Romeinse fort Vindolanda bij de Muur van Hadrianus tonen kunstige vetersluitingen op militair én civiel schoeisel.

Middeleeuwse veters

In het Museum of London is een voorbeeld van middeleeuws schoeisel uit de 13e eeuw bewaard gebleven: een schoen die aan de voorkant en aan de zijkant met een rij vetergaatjes werd dichtgeregen.

Aglets: een kleine uitvinding met grote impact

Als je je ooit hebt afgevraagd hoe het uiteinde van de veter heet, is het antwoord: aglet. Deze kleine, vaak onopvallende puntjes aan de uiteinden van de veters hebben een groot effect: aglets maken niet alleen het inrijgen van de veters door de vetergaatjes makkelijker, ze beschermen de veters ook tegen rafelen.

De kunststof puntjes kun je zelfs zelf repareren of als doe-het-zelfproject maken – in onze handleiding voor stevige veteruiteinden beschrijven we uitgebreid hoe dat werkt.

De geschiedenis van de aglets gaat ver terug: harde puntjes aan koorden en kledingveters bestonden al lang vóór de moderne veter – het woord «aglet» is in het Engels al in de 14e eeuw gedocumenteerd, en historische aglets waren meestal van metaal, soms kunstig versierd. Vaak wordt aan de Engelsman Harvey Kennedy toegeschreven dat hij in 1790 een moderne vorm van de veter met aglets introduceerde – een betrouwbaar eigentijds bewijs voor dit vaak herhaalde verhaal ontbreekt echter. Tegenwoordig domineren kunststof aglets. Het woord komt via het Oudfrans van «aiguillette», het verkleinwoord van «aiguille» – het betekent dus «kleine naald».

De serie Phineas & Ferb wijdde zelfs een hele aflevering aan het uiteinde van de veter: in de originele versie heten de aflevering en het bijbehorende lied «A-G-L-E-T», en er wordt in geklaagd over het grote onrecht dat deze uitvinding zo weinig waardering krijgt. Een klacht met een knipoog – maar niet helemaal onterecht.

Veters door de eeuwen heen: materialen, voor- en nadelen

Veters werden door de eeuwen heen van verschillende materialen gemaakt, waaronder leer, katoen, hennep en zijde. Leer was vanwege zijn stevigheid en duurzaamheid het meest gebruikte materiaal. Het heeft echter als nadeel dat het gevoelig is voor vocht en snel kan scheuren of wegrotten. Halverwege de 20e eeuw kwamen daarom synthetische materialen als nylon en polyester op, die beter bestand zijn tegen vocht en slijtage. Tegenwoordig worden veters gemaakt van een grote verscheidenheid aan materialen – van katoen via polyester en kevlar tot gerecycled plastic.

Vetersystemen zonder strikken: de ontwikkeling van sluitingsmethoden

Naast de materialen hebben ook de sluitingsmethoden van veters zich in de loop van de tijd doorontwikkeld. Tegenwoordig bestaat er een grote verscheidenheid aan elastische vetersystemen, die het tijdrovende strikken van de veters overbodig maken. Deze systemen maken het snel aan- en uittrekken van schoenen mogelijk zonder aan het strikken te hoeven denken – vooral geliefd bij kinderen, sporters en iedereen die van comfort houdt.